Phản biện một số ý kiến về dự thảo luật chuyển đổi giới tính

“Không yêu cầu phẫu thuật bộ phận sinh dục thì là quy định lỏng lẻo, chuyển giới nửa vời"

“Chỉ nên cho người có dị tật bẩm sinh về giới tính mới được chuyển giới”

“Chuyển giới gây hệ lụy xấu về pháp lý, văn hóa, xã hội”

Đây là 3 trong số các quan điểm thường thấy xoay quanh Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính. Kể từ khi được đăng tải trên Cổng Thông tin điện tử Quốc Hội để lấy ý kiến người dân, dự thảo luật đã thu được rất nhiều ý kiến và góp ý khác nhau. Nếu đọc qua, nhiều người có thể sẽ thấy các quan điểm này khá hợp lý. Nhưng liệu chúng có tồn tại những lỗ hổng nào không?

Các ý kiến nêu quan điểm này thường đưa ra luận điểm là quy định để công nhận giới tính mới của dự thảo đang quá lỏng lẻo, nếu không quy định rõ thì sẽ gây mâu thuẫn về giới tính giữa giấy tờ và giới tính trên cơ thể, dẫn đến hệ luỵ xấu về pháp lý và xã hội, như gây mâu thuẫn với Luật Hôn nhân và gia đình.

Trước tiên, cần phải làm rõ là dự thảo luật này đang tập trung vào đối tượng là người chuyển giới có thực hiện can thiệp y học để chuyển đổi giới tính. Người chuyển giới là những người có bản dạng giới khác với giới tính được định danh khi sinh. Tất cả mọi người đều có bản dạng giới, chỉ là nhiều người không nghĩ đến điều này là do bản dạng giới của họ đã khớp với giới tính khi sinh. Như vậy, một người không nhất thiết phải phẫu thuật bộ phận sinh dục để là người chuyển giới.

Quan ngại việc này gây mâu thuẫn giữa giới tính trên giấy tờ và của cơ thể bắt nguồn từ suy nghĩ giới tính chỉ có thể được quyết định bởi bộ phận sinh dục. Trên thực tế, giới tính còn được quyết định bởi rất nhiều yếu tố khác nhau. Tại khoản 2 Điều 32, dự thảo đang đề xuất sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 5 của Luật Bình đẳng giới số 73/2006/QH11 như sau: 2. Giới tính là những đặc điểm sinh học và thể chất khác nhau như cơ quan sinh sản, nhiễm sắc thể giới tính, nội tiết tố, được sử dụng để xác định người mang giới tính nam hay nữ.” Đề xuất này là hoàn toàn có cơ sở và phù hợp với bối cảnh mới, bởi theo IOM SOGIESC: Full Glossary of Terms, dù giới tính của trẻ sơ sinh thường được đặt là nam hay nữ dựa trên đặc điểm giải phẫu bên ngoài, giới tính của một người là sự kết hợp của một loạt các đặc điểm giới tính trên cơ thể.

Ngoài ra, việc không yêu cầu phẫu thuật bộ phận sinh dục cũng không khiến quy định lỏng lẻo và dễ bị lợi dụng vì mục đích xấu.

Xu hướng chung của thế giới hiện nay là tôn trọng quyền con người, đề cao quyền tự quyết của cá nhân. Một số ví dụ tiêu biểu có thể kể đến như Tây Ban Nha đã thông qua luật để người chuyển giới được tự quyết mà không cần có can thiệp y tế hay giám định tâm lý năm 2023. Ngoài ra, quan ngại chuyển đổi giới tính sẽ gây lợi dụng pháp luật là không có cơ sở, bởi không có bằng chứng khoa học nào cho thấy các thủ tục được đơn giản hóa sẽ dẫn đến tình trạng gia tăng tỷ lệ phạm tội.

Là một nước có Luật Bản dạng giới rất cởi mở (người chuyển giới được quyền đổi giới tính trên giấy tờ mà không cần can thiệp y tế), Argentina không ghi nhận bất cứ một trường hợp gian lận nào trong tổng số 3000 giấy tờ tuỳ thân (ID) được thay đổi trong 1 năm kể từ khi áp dụng các thủ tục được đơn giản hóa của luật này. Nước này cũng không tiếp nhận trường hợp báo cáo nào về việc lạm dụng luật trong số 10.817 người yêu cầu thay đổi giới tính trên giấy tờ (tính đến tháng 11 năm 2021). Đan Mạch cũng là một quốc gia có luật rất tiến bộ dành cho người chuyển giới và thực hiện nghĩa vụ quân sự bắt buộc với công dân, cho phép người chuyển giới được phục vụ trong quân đội. Tính đến nay vẫn chưa có một số liệu chính thức nào thống kê về việc có trường hợp người chuyển giới lợi dụng việc chuyển đổi giới tính để trốn nghĩa vụ quân sự hay không.

Trên thực tế, dự thảo luật đang quy định rất nhiều thủ tục, vì người đề nghị phải thực hiện tư vấn pháp lý, tâm lý, đánh giá về bản dạng giới, sức khoẻ, sau đó mới được phép can thiệp. Sau khi can thiệp xong, người đề nghị vẫn phải nộp đủ giấy tờ theo thủ tục và cam kết sống với giới tính mới để có thể đổi được hộ tịch. Khuyến nghị của Liên hợp quốc về Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính cũng khẳng định rằng: “Thực hiện chuyển giới không phải là quyết định dễ dàng và không xóa bỏ trách nhiệm pháp lý.” Hơn nữa, việc chuyển đổi giới tính không làm thay đổi những đặc điểm nhận diện như vân tay, nhóm máu,... Như vậy, người chuyển giới nếu có vi phạm vẫn sẽ bị xử phạt theo quy định của pháp luật như những người hợp giới khác.

Việc không bắt buộc phẫu thuật bộ phận sinh dục cũng không gây mâu thuẫn với Luật Hôn nhân và Gia đình. Theo dự thảo, ngoài quy định về các giấy tờ và thủ tục khác, chỉ cần người đề nghị thực hiện 01 trong 5 phương pháp can thiệp y học được quy định tại Điều 9 là có thể được công nhận giới tính mới. Như vậy, một người chuyển giới nam sau khi được đổi giới tính thành “nam" trên giấy tờ sẽ kết hôn được với nữ và ngược lại mà không mâu thuẫn với quy định chưa hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới, bởi cuộc hôn nhân đó sẽ được pháp luật thừa nhận là hôn nhân giữa một người nam và một người nữ.

Như vậy, không phẫu thuật bộ phận sinh dục không đồng nghĩa với việc gây mâu thuẫn về giới tính đã chuyển đổi trên giấy tờ. Quan điểm cho rằng điều này sẽ dẫn đến việc gây hệ lụy xấu là không có cơ sở.

Một số người cho rằng chỉ nên cho phép những người bị dị tật bẩm sinh cơ quan sinh dục hoặc rối loạn hormone giới tính được can thiệp y tế để chuyển đổi giới tính. Lập luận của họ là việc chuyển giới sẽ để lại những di chứng có hại về sức khỏe, nên những người có cơ thể đã hoàn thiện về giới tính không nên có quyền chuyển đổi giới tính.

Đầu tiên, những người “bị dị tật bẩm sinh cơ quan sinh dục” hay “rối loạn hormone giới tính” có cách gọi chính thức là những người liên giới tính (intersex). Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) định nghĩa liên giới tính là “tất cả những trạng thái dẫn đến sự phát triển không điển hình của các đặc điểm giới tính và sinh lý trên cơ thể. Những trạng thái này có thể liên quan đến những đặc điểm bất thường của các bộ phận sinh dục bên ngoài, các cơ quan sinh sản bên trong, nhiễm sắc thể giới tính, hoặc các hormone giới tính.” Đây là một nhóm riêng, không có liên hệ trực tiếp tới nhóm người chuyển giới. Riêng trong nhóm liên giới tính, trạng thái và loại hình liên giới tính của mỗi người cũng rất đa dạng.

Vì đặc điểm giới tính còn thể hiện cả ở những cơ quan không thấy được bên ngoài như tinh hoàn, tử cung, tuyến nội tiết, nhiễm sắc thể, hormone. Nên, ở một số người, trạng thái liên giới tính không có biểu hiện rõ ràng ra bên ngoài, hay chỉ có thể nhận ra nhờ chẩn đoán, xét nghiệm. Đối với một bộ phận người liên giới tính, những đặc điểm liên giới tính không xuất hiện rõ cho tới khi họ dậy thì hoặc cố gắng có con.

Một số người liên giới tính lựa chọn can thiệp y tế để được xác định rõ ràng là nam hay nữ, và cũng có những người liên giới tính không lựa chọn can thiệp y tế. Nhiều người liên giới tính bị buộc trải qua can thiệp y tế để xác định giới tính khi nhỏ, và khi lớn lên họ đã quyết định phẫu thuật, sử dụng hormone để xác định lại giới tính vì không hạnh phúc với giới tính xác định từ nhỏ.

Quyền xác định lại giới tính của người liên giới tính đã được đề cập tới trong Điều 36 Bộ luật dân sự 2015. Như vậy, những người liên giới tính không trực tiếp thuộc nhóm đối tượng của Luật Chuyển đổi giới tính.

Thứ hai, phản biện vấn đề việc chuyển đổi giới tính sẽ để lại những di chứng có hại về sức khỏe. Người chuyển giới là những người có bản dạng giới không trùng khớp với giới tính lúc sinh của họ. Nhiều người chuyển giới trải qua bức bối giới. Bức bối giới mô tả các trải nghiệm và nhận thức về những căng thẳng, đau khổ, khó chịu của người chuyển giới khi giới tính sinh học không tương thích với bản dạng giới của họ. Bức bối giới có thể ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc có những phản ứng tiêu cực về tinh thần và hành vi của người chuyển giới.

Những tổ chức y tế lớn trên thế giới, như Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (AMA), Hiệp hội Y khoa Thế giới (WMA), Hiệp hội Chuyên gia Y tế Thế giới vì Sức khỏe Người chuyển giới (WPATH), đều nhận định rằng các phương pháp can thiệp y tế để chuyển đổi giới tính là rất cần thiết về mặt y học để giảm thiểu bức bối giới, và đảm bảo sức khỏe thể chất và tinh thần của người chuyển giới. Vào tháng 12 năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã công bố việc xây dựng một bộ quy tắc về chăm sóc sức khỏe cho những người chuyển giới và đa dạng giới, nhằm tăng cường khả năng tiếp cận và độ hiệu quả với các dịch vụ y tế cho người chuyển giới và đa dạng giới.

Thêm vào đó, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các phương pháp can thiệp y tế bằng sử dụng nội tiết tố sinh dục hay phẫu thuật giúp giảm thiểu mức độ trầm cảm, rối loạn lo âu, ý nghĩ tự sát ở người chuyển giới. Đồng thời, các biện pháp can thiệp y học để chuyển đổi giới tính cũng nâng cao mức độ hài lòng về cơ thể, đem lại nhiều thay đổi tích cực về sức khỏe tâm thần, chất lượng cuộc sống của người chuyển giới.

Về can thiệp hormone, nhìn chung, nhiều nghiên cứu y khoa nhận định rằng phương pháp sử dụng nội tiết tố sinh dục để chuyển đổi giới tính là an toàn và không ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, khi người chuyển giới được tiếp cận với những liệu trình phù hợp và được theo dõi, thăm khám. Về những phương pháp phẫu thuật, các nghiên cứu đều cho thấy tỷ lệ hối hận sau phẫu thuật chuyển đổi giới tính là vô cùng thấp, chỉ rơi vào 0.6% đến dưới 1% tổng số ca phẫu thuật.

Một điều đáng nói nữa là phần lớn những vấn đề sức khỏe thể chất, tinh thần ở người chuyển giới đến từ việc không được tiếp cận với những phương pháp can thiệp y học uy tín, phù hợp. Như trầm cảm, rối loạn lo âu do bức bối giới, hay can thiệp nội tiết tố mà không có lộ trình, kế hoạch thăm khám chính thức. Với Luật Chuyển đổi giới tính, những dịch vụ y tế dành cho người chuyển giới sẽ đảm bảo rằng cộng đồng người chuyển giới ở Việt Nam được tiếp cận với những phương pháp can thiệp y học an toàn và hiệu quả nhất.

Những người liên giới tính là một nhóm riêng, không có liên hệ trực tiếp với người chuyển giới. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy rằng các phương pháp can thiệp y tế là rất quan trọng với sức khỏe toàn diện, chất lượng cuộc sống của người chuyển giới, và không gây ra những ảnh hưởng đáng kể tới sức khỏe.

“Đây cũng là một trong những luận điểm thường thấy để phản đối việc ban hành Luật Chuyển đổi giới tính, vì lo ngại sẽ có mâu thuẫn về mặt pháp lý, văn hoá, xã hội. Đặc biệt khi nói về khía cạnh văn hoá và xã hội, thường các ý kiến này sẽ cho rằng đây là vấn đề nhạy cảm, dư luận còn tranh cãi, tiềm ẩn nguy cơ gây xung đột gia đình.

Về mặt pháp lý, vì Luật Chuyển đổi giới tính được xây dựng sau khi rất nhiều bộ luật khác đã ra đời và hoàn thiện, nên Ban soạn thảo dự án luật sẽ phải cân nhắc kỹ các điều khoản để không gây mâu thuẫn với pháp luật hiện hành. Ngoài ra, hiện nay đang cần có các quy định cụ thể để triển khai thực hiện Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 (sửa đổi) và điểm c, khoản 1, Điều 24 Luật Căn cước 2023. Việc xây dựng Luật Chuyển đổi giới tính là rất cần thiết để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và nâng cao hiệu quả pháp lý của hệ thống pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính.

Về mặt văn hoá và xã hội, nhiều ý kiến cho rằng đây là vấn đề nhạy cảm, còn tranh cãi nên chưa nên ban hành. Tuy nhiên, không cứ vấn đề nào khó khăn và nhạy cảm là cũng cần né tránh. Vì trên thực tiễn, có rất nhiều chủ đề nhạy cảm, tác động đến nhiều quyền và luật khác nhau nhưng vẫn cần phải được xây dựng để hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm quyền lợi của công dân. Tại Phiên họp thứ 22 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Tổng thư ký Bùi Văn Cường đã bày tỏ sự ủng hộ dành cho sáng kiến lập pháp của Đại biểu Quốc hội Nguyễn Anh Trí: "Không nên vì dự án luật khó, nhạy cảm mà né tránh. Vấn đề này hiện nay cũng tương đối cởi mở. Nếu không sớm xây dựng hành lang pháp lý thì vướng cả về thể chế và thực tiễn." Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội Nguyễn Thúy Anh nói đại biểu Nguyễn Anh Trí đã rất dũng cảm mới trình dự án luật có nội dung "rất nhạy cảm, ý kiến còn khác nhau và trên thế giới rất ít nước có luật này".

Một luận điểm khác cũng thường được sử dụng là luật này sẽ gây ra sự lục đục, mâu thuẫn trong các gia đình Việt Nam khi con cái, người thân của họ là người chuyển giới có nhu cầu phẫu thuật. Tuy nhiên, việc không đồng thuận thường xuất phát từ việc người chuyển giới là nhóm thiểu số, ít có sự hiện diện hơn, dẫn đến việc thiếu thông tin, hiểu biết, từ đó dẫn đến các thiên kiến và hiểu lầm xoay quanh cộng đồng. Trên thực tế cũng có rất nhiều trường hợp gia đình ủng hộ người thân thực hiện quyết định chuyển đổi giới tính.

Như vậy, Luật Chuyển đổi giới tính sẽ góp phần nâng cao nhận thức, sự thấu hiểu của người dân về người chuyển giới và bảo đảm quyền lợi cho nhóm cộng đồng này cũng như người thân của họ. Bởi có không ít trường hợp, do không được công nhận giới tính mới mà gây ra rất nhiều bất cập xoay quanh việc xây dựng gia đình của người chuyển giới.

Thêm nữa, cần làm rõ rằng người chuyển giới không gây ảnh hưởng xấu tới nhóm thanh thiếu niên, bởi trên thực tế, người chuyển giới thường nhận ra sự khác biệt giữa bản dạng giới và giới tính khi sinh từ rất sớm. Điển hình như đã có trường hợp một bé gái 6 tuổi đã được đổi giới tính trên giấy tờ từ nam sang nữ sau khi Luật Bản dạng giới được ban hành tại Argentina. Người chuyển giới không cần một “mốc tuổi" để được là chính mình.

Theo Liên hợp quốc, “độ tuổi không phải là yếu tố quyết định độ trưởng thành về tâm lý hay thể chất, vì trẻ em trưởng thành ở những độ tuổi khác nhau.” Thực chất, việc nhiều người có quan niệm này một phần là do xã hội hiện nay chưa có cái nhìn đúng đắn về người chuyển giới, cũng như việc giáo dục về sự đa dạng tính dục chưa phổ biến.

Người chuyển giới không phải một “hiện tượng”, càng không phải một “trào lưu” du nhập từ nước ngoài hay mới xuất hiện cùng cách mạng 4.0. Hiến pháp 2013 đã khẳng định: Không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội. Vì thế, không nên vì lý do nào đó mà ta phủ nhận quyền lợi chính đáng của người chuyển giới, dù đây là nhóm thiểu số trong xã hội.

Tựu chung lại, 3 quan điểm trên là những định kiến sai lệch về người chuyển giới và không có cơ sở khoa học. Tờ trình Dự án Luật Chuyển đổi giới tính đã nêu rất rõ về việc Việt Nam, với tư cách là thành viên Liên hợp quốc, cần phải tuân thủ Hiến chương và điều ước quốc tế, trong đó có việc tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy quyền con người, bao gồm yếu tố “xu hướng tính dục” và “bản dạng giới". Như vậy, việc xây dựng Luật Chuyển đổi giới tính rất cần được thực thi theo hướng có lợi, bảo vệ cho việc tiếp cận quyền con người về bản dạng giới.

Bạn không cần phải là người chuyển giới thì mới có thể ủng hộ Luật Chuyển đổi giới tính. Chỉ cần bạn gửi đi một ý kiến góp ý thì đây đã là một sự đóng góp rất lớn trong tiến trình xây dựng Luật rồi!